Untitled Page

B. Khelqi

1. Türklär

Sh.T.niñ Khälqi, Uygur, Qazak, Qirghiz, Özbek, Tatar, qatarliq Türk khälqliridin vä Irançe sözlishidigan Tajik khälkleridin teshkil tapqan. Khittaylärniñ 1990 diki sensasiga asaslanghanda, Sh.T.niñ ahalisi tähminän15 milliyon din artuq bolup, buniñ 7 milliyoni Uyghur, bir millioni Qazaq, 150 miñi Qirghiz, 15 miñi Özbek, 5 miñi Tatar, vä 30 miñi Tajik, qalghanliri asasi jähättin 1949 yilidin itibarän Sh.T.gha eqip çiqqan 7 million Khittay köçmenliridin bashqa yänä Moñghul, Mänju, Tungan qatarliq millätlärdin täshkil tapqan.

Yärlik khälq omumi ahaliniñ täkhminän 60% tini teshkil qilidu. Amma dunyadiki hör mämbälär Sh.T.diki Türk musulman ahalisining az digände 25 million ikänligini qiyas qilishidu.

2. Uyghurlar Kimlär?

Uyghurlar Orta Asiyadiki äñ qedimqi Türk eriqliridin bolup, ularniñ tarikhi onlärçä yüz yil ävväl bashlanghan. Bu millet qedimqi zamanlarda Yavrupaliqlärgä Hunlarniñ ävlatliri vä Khittaylargha "Hui-kho" yaki "Hsiung-Nu." däp bilingen. Hazir Khittaylar bularni "Wei Wuar." däp ataydu.

Uyghurlar Türk tiliniñ shärqi qisminiñ bir bolümi bolghan Uyghur shivisindä sözlishidu. Uyghurlar äsirlärçe Täñri Taghliri bilän Qaraqurum Taghliri arlighidiki Tarim havzisida, Täñri Taghliri bilän Altay Taghliri arlighidiki Jungariyä dalisida, Eli Derya vadilliride, Irtish Deryasi bilän Balqash Köli arlighidiki jaylarda, junubi Sibiryäde, hazirqi Monghuliyä Jumhuriyiti täväsidiki Silingha, Orkhun, Tughla, vä Korulun Deryaliriniñ vadilliride, Kängsu (Gansu), hazirqi Sanxi, vä Xanxi ölkülliriniñ shimali qismida yashap kälgän.

Uyghurlar dunyada äng burun, vä äng büyük mädiniyät yaratqan khälqlärniñ biri bolup tarikh sähnisidä nahayiti mohim vä büyük rollärni oynigan. Turgun Almas "Uyghurlar" namliq tarikhi kitavida "Bizniñ äjdadlirimiz bundin 4 miñ yil burun tarikhi dävirge kirgän" däp yazghan. Amma ikki miñ yildin burunqi tarikh hazirçä dunyadiki bashqa tarihçilärgä aydiñ bolmighanlighi üçün bu 4 miñ yilliq tarikhni qobul qildurush asan ämäs. Likin äjdadlirimizniñ bundin täkhminän ikki miñ yil ävväl vä Uyghurlarniñ 1,300 yil ävväl tarikh dävrige kirgänligini hiçkim inkar qilalmaydu.

Amirika Birlishik Dövlätliridä, 1994 inji yili 4 inji ayda "Discover" yani "Tepish" namliq mäjmu’asida çiqqan bir maqalidä, yeqinda çät’äl arkhilogiyä mutkhäsliriniñ yeqinda Täñri Taghliriniñ baghri bilän jänupta täkhminän 250 kilometer uzaqliqqa jaylashqan Taklimakan Çöliniñ arlighigha çiçilghan tört asasliq mazarda tipilghan yüzdin artuq käm digändä 4,000 yashliq yakhshi saqlanghan jäsätlärni körüp häyran qalghanlighini vä bu jäsätlärniñ Khittaylargha oghshaydighan hiçqandaq yeriniñ yoqlighini, päqätla Sh.T.niñ yärlik khälqigä vä Yavrupaliqlargha okhshaydighanlighini, ularniñ shu zamanniñ özidä büyük bir mädiniyätkä sahip ikänligini, vä bu mutkhässislärniñ bu jäsätlärgä "The Mummies of Xinjiang" yani "Shärqi Türkistanniñ Anilläri" däp nam bärgänligini yazghan.

Sharqi Turkistanning Taklimakan CholideTepilghan Qedimi Jesetlerdin Biri

C. Tarikh

Sh.T. Türkläriniñ äjdadliri tarikhi dävrigä kirgändin bashlap miladiniñ 18 inji äsirigiçe bolghan tarikhi dävirdä qudrätlik, mädiniyätlik, vä zengin dövletlärni qurup insaniyet täräqqiyatigha öçmäs töhpilärni qoshti. Bu dövlätlär:

Milalidin ilgirki 221-yilidin miladi 216-yiligiçä hüküm sürgän Ulugh Ughuz Empiriyisi--Ulugh Hun Tangriqutligi, miladi 375 inji yilidin 468 inji yiligiçä hüküm sürgän Yavrupa-Hun Empiryisi, miladi 420 inji yilidin 565 inji yiligiçä hüküm sürgän Aq Hun Empiryisi, miladi 551 inji yilidin 745 inji yiligiçä hüküm sürgän Ulug Kök Türk Qaghanlighi, miladi 646 inji yilidin 845 inji yiligiçä hüküm sürgän Uyghur-Urkhun Qaghanlighi, miladi 850 inji yilidin 1335 inji yiligiçä hüküm sürgän Uyghur Idiqut Qaghanlighi, miladi 850 iinji yilidin miladi 1212 inji yiligiçä hüküm sürgän Uyghur Qarikhanilar Dövliti, vä miladi 1218 inji yilidin 1759 inji yiligiçä hüküm sürgän Türk-Monghul Empiriyisi qatarliqlardin ibarättur.

Khittayda büyük Empiraturluq qurgan Mänjular, 1759 inji yili Sh.T.ni ishghal qildi vä bu ishghali 1826 inji yilgä qädär hüküm sürdi. Bu järyanda Sh.T.niñ Türk khälqi Mänju ishhaliyätçillirigä qarshi 42 qitim üzlüksiz qozghulañ elip bargan bulup, bularniñ äñ akhirisidiki 1863 inji yilida elip birighan ayaqlanmida Manju-Khittaylarni özliriniñ ana vätänidin qoglap çiqardi vä Yaqup Bäg Badövlätniñ yitäkçiligidä 16 yil davamlashqan mustäqil Türk dövlätini qurdi.

Bu dövlät Orus, Osmanli Impiraturlighi, vä Büyük Britaniyälär bilän diplumatik munasivät qurdi. Mänju Empiraturi Yaqup Beg Badävlätniñ vapatidin kiyin, 1877 inji yilida Sh.T.ni qayta ishghal qilishta muvapiqiyät qazandi. Mänju-Khittay Ginirali Zo-Zung-Tañniñ qumandanligidiki büyük bir äskiri quvvät 1876 inji yilida Sh.T.gha hujum qildi. Bu ishghaliyättin kiyin, u yalghuz Sh.T.ni quralliq kontrol qilipla qalmastin, uniñ Islamliq väyaki Türklik kharaktirini tunimastin mämlikätniñ ismini "Xinjiang" gha ozgärtish arqiliq Khittaylarniñ Empiraturluq hoquqini turghuzup çiqti.

1884 inji yili Mänju Impiraturi tärifidin çiqirilghan bir impiraturluq hoquqi Giniral Zo Zung Tang tärifidin küçlük dästäklängän bolup, u Sh.T.ni Khittayniñ 19 inji ölkisi qilip ilan etti we 1911 inji yili, Sun Yat Sen rähbärligidiki Khittay millätçilliri Mänju Impiraturlighini aghdurup tashlap Hittay Jumhuriyät "Zhong Hua Min Guo" ni qurup çikhti.

Bu järyanda höriyätni täqäzzaliq bilän kütüp kilivatqan Sh.T.niñ Türk khälqi çät’äl hökmuranlighini aghdurup tashlash üçün Khittay Millätçillirigä qarshi nurghunlighan qozghulañlarni elip bardi. Bu qozghulañlar içidä, ikki qitimliq, 1933 yilidiki Ghuja Niyaz Haji bashçilighidiki Qumul Inqilabi vä 1944 inji yilidiki Hilihan Tore bashçilighidiki Ili Inqilabi, ghälbä qilip "Shärqi Türkistan Jumhuriyiti" ni qurup çiqti.

Buniñ birinjisi 1933 inji yili, 11 inji ayniñ 10 inji küni Qäshqärdä, ikkinjisi 1944 inji yili, 11 inji ayniñ 12 inji küni Ilidä räsmi jakalandi. Biraq bu mustäqil jumhuriyätlärniñ här ikkilisi Uruslarniñ quralliq arlishishi vä siyasi jähättin Khittaylar bilän yiqindin masliship eghiz-burun yalishishi vä dähshätlik suyqästläri nätijisidä uzaq davam qilalmidi.

1949 inji yili, Kamunist Khittaylar Millätçi Khittaylarni mäghlup qilghandin kiyin, "Üç Vilayät Inqilabi Zhongguo Inqilabiniñ birqismi, çünki silär bilän bizniñ düshminimiz ortaq, silärmu millätçi Khittaylargha yaki Go Min Danggha qarshi inqilap qildiñlar, biz häm shundaq qilduq, hazir biz yurtimizdiki Go Min Dang äksiyätçilliri üstidin ghälbä qilduq, amma silär tekhiçä Go Min Dang üstidin pütünläy ghälbä qilalmidiñlar, shuniñ üçün biz silärgä yardämgä kälduq, biz silärni azat qilghandin kiyin yurtuñlardin çiqip kitimiz" däp Sh.T.ni bir pay atmay qayta ishghal qildi.

Shuniñdin biri Sh.T. yänä Khittaylarniñ ishghali astida qaldi. "Ogridin qiçip qaraqçigha tutuluptu" digän mana shu. On minglärçä Türk khälqi Khittay kamunistliriniñ ishghaligä vä zulumigä qarshi ta hazirgä qädär üzlüksiz halda küräsh qilip kälmäktä. 1990 inji yilidiki Aqtu Nahisiniñ Barän Käntidä yüzbärgän quralliq topilañ buning tipik misalidur.