SHERQI TÜRKISTAN JUMHURIYITI SÜRGÜNDIKI HOKUMITI
 
SHERQI TÜRKISTAN JUMHURIYITI SÜRGÜNDIKI HOKUMITI
 
 
 
 
       E-mail: info@eastturkistangovernmentinexile.us or hokumet@eastturkistangovernmentinexile.us Phone: 571-344-3886
THE GOVERNMENT-IN -EXILE OF EAST TURKISTAN REPUBLIC
INDEPENDENCE FOR EAST TURKISTAN!  CHINA OUT OF EAST TURKISTAN NOW!  STOP KILLING THE PEOPLE OF EAST TURKISTAN AND RELEASE ALL POLITICAL PRISONERS NOW!                                      
                        SHERQIY TÜRKISTAN JUMHURIYITI
                   SÜRGÜNDIKI HOKÜMITI ASASI QANUNI

                                                                        
                                                                      
Video
Kirish Söz

Bu asasi qanun 1949-yili 10-ayda tajawuzchi Xitay komunist hökümiti teripidin ishghal qiliwelin’ghan wetinimiz tupraqliridin chet’ellerge chiqip ketishke mejbur bolghan Sherqiy Türkistanliq muhajirlarning ortaq milliy iradisi bilen tüzüp chiqildi. Ushbu asasi qanun Sherqiy Türkistan xelqining we ularning ewladlirining milliy musteqilliq we höriyetni qolgha keltürüshini kapaletlendürüshni we höriyetke erishkendin keyin dölitimizning emel qilishqa tegishlik siyasi tüzümi we yolini körsitip berishni meqset qilidu.

Birinchi Bölüm: Dölet Ismi, Yer Kolimi, Xelqi, Dölet Tüzümi, Dölet Bayriqi, Dölet Giribi, Milli Marshi, Milli Naxshisi, Milli Naxsha-Muzikisi, Musteqilliq Bayram Tentenisi Muzikisi, Milliy Qesimi, Dölet Tili, Dölet Dini, Paytexti, Milli Heyt-Bayramliri, Jumhuriyet Bayrimi (Musteqilliq Kuni), She'idlerni Yad Itish Kuni, Matem Kuni, we Siyasi Partiyesi

1-Madda:
Dölet Ismi we Yerkolimi: Dolet ismi Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti bolup, Sherq Turkistan tuprighining omumi yer kolimi: 1.828.418 (bir miliyun sekizyuz yigirme sekkizming tortyuz on sekkiz) kuwadirat kilometerdur.


2-Madda: Xelqi we Dölet Tüzümi

Sherqi Turkistanning helqi: Uyghur, Qazaq, Qirghizlardin din ibaret Turk qebililliridin, we Turk qebililliri bilen uzun zamandin biri birge yashahsh jeryanida ularning mediniyet we tillerini qobul qilish bilen Turkliship ketken Monghullar, we Farische sozlishidighan Tajiklardin teshkil tapidu. Sherqi Turkistan helqining hazirqi (2006 diki tehmin qilinghan) ahalisi: 35 milyondur. Yurt ichi we tishida qebiliwazliq qilip yuqarda izxar qilinghan qebililliri arisida ixtilap chiqirish arqiliq dushmenning yaki Xittaylarning Sherqi Turkistan Xelqini bolup idare qilishigha bilip yaki bilmey hesse qoshash qet'i men'i qilinidu. Sherqi Turkistan Turkning yurti bolup Sherqiy Türkistan dölitining zimin pütünlügi we millitining birligi hich bir zaman parchilanmaydu. Dolet tuzumi: Demokratiye we kishilik hoquqqa hörmet qilidighan, ijtimaiy, demokratik bir pütün hoquq dölitidur.

3-Madda: Dölet Bayrighi: Ay-yultuzluq kök bayraqdur:
















4-Madda:
Dölet Giribi, hilal ayning ong teripide toqquz we sol teripide toqquz dane noqta bolup, bu noqtilarning, hilal ayning eng töwen qismidiki uchliri bughuch bilen baghlan’ghan. Hilal ayning otturisida hösnixet bilen yezilghan “Bismillahhirrahmanirrahim”, hilal ayning ikki uchining uchrishidighan yeride üch dane yultuzdin teshkil tapqan bir shekildin ibaretdur:

















On sekkiz dane noqta, Sherqiy Türkistanda yashighan on sekkiz Türk qewmining simwolidur. Üch yultuz bolsa tarixta Sherqiy Türkistanda qurulghan Kök Türk, Uyghur we Qaraxanilar döletlirining simwolidur.

5-Madda: Milliy Marshi, Milli Naxshisi, Milli Naxsha-Muzikisi, Musteqilliq Bayram Tentenisi Muzikisi, we Milliy Qesimi

Döletning Istiqlal yeni Milli Marshi: 1933-yili 20 inji esirning 30 inji yillirida Sherqi Turkistanda evjige alghan helqini jahlettin qutuldurup horiyetke irishturushni mehset qilghan atalmish 'Aqartish' kurishide bashlamchiliq rol oynap hekqning buyuk hormitige sazawer bolghanlighi uchun 1937inji yili 36 yeshida Hittaylar teripidin tutqun qilinip etip olturulgen Milli Qehriman we we She'id Memtili Ependi Tewpiq teripidin yezilghan, "Qurtulush Yolida Sudek Aqti Bizning Qanimiz" namliq she’iridur. Döletning Milliy Naxshisi: Memtili Ependi Tewpiq teripidin yezilghan "Tarixtin Ewwel Biz Iduq, Tarixtin Songre Yene Biz" digen she’iridur.  Milli Naxsha-Mizikisi: Uyghur On Ikki Muqami we bashqa yerlik xelq muzikilliridur. Musteqilliq Bayram Tentenisi Muzikisi: "Shadiyane" dur. Milliy Qesimi: Putun hayatini Sherqi Turkistanning istiqlali uchun beghishlap yerim esir Hittayning qarangghu zindanlirida yetip heql qelbide "Hittaygha Qarshi Elipbirilidighan Milli Mujadilining Simwoli" dep orun alghan tewrenmes weten we millet perwer ulugh zad Abdul Eziz Mexsumning "Ayrilmisun" namliq She’iridur.

6-Madda: Dölet Tili, Dini, Paytexti, Milli Heyt-Bayramliri, Jumhuriyet Bayrimi (Musteqilliq Kuni), She'idlerni Yad Itish Kuni, Matem Kuni, we Siyasi Partiyesi

Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining dölet tili: Uyghur Türkchisidur. Qazaq Türkchisi bilen Qirghiz Türkchisi milliy til qatarida qollinilidu. Dini: Islamdur. Dölet bashqa dinlarnimu hörmet qilidu, qoghdaydu, herxil diniy hoquqlargha kapaletlik qilidu. Döletning paytexti: Ürümchidur. Milli Heyt-Bayramliri: Noruz Bayrimi, Ruza (Ramizan) Heyti we Qurban Heytidur. Jumhuriyet Bayrimi (Musteqilliq Kuni): 1933 inji yili Qeshqerde we 1944 inji yili Ghuljida qurulghan Sherqi Turkistan Jumhuriyetlirining qurulghan kuni bolup 11 inji ayning 12 inji kunidur. She'idlerni Yad Itish Kuni: 8 inji ayning 27 inji kuni. [Bu kun Ghuljida Qurulghan Sherqi Turkistan Jumhuriyiti rehberlirining atalmish "Ayripilan Weqesi" dep atalghan sirliq... suyqestte (1949 inji yili 8 inji ayning 27 inji kuni) dushmen teripidin olturilgen kunidur.] Qayghu-Maten Kuni: 10 inji ayning 1 inji kuni. [Bu kun mezkur atalmish "Ayripilan Weqesidin" kiyinla Sherqi Turkistanni ishghal qilghan Kamunist Xittaylarning "Kammunist Xittay Xelq Jumhuriyitini qurup uni dunyagha jakalighanlighini (1949 inji yili 10 inji ayning birinji kunide) tentene qilidighan dowletlik bayram kuni bolup, bu kun Sherqi Turkistan xelqi uchun bir eng zor tarihiy yoqutush bolup yisaplinidighan qayghuluq kun bolup taki weten musteqilliqighe irishkenge qeder bu kun Sherqi Turkistan helqi uchun bir matem kunidin ibarettur.] Partiye: Sherqi Turkistan Jumhuriyiti partiyesining ismi: "Milliy Partiye" bolup, Surgundiki Sherqi Turkistan Hokumeti partiyesining ismi: "Sherqi Turkistan Milliy Azatliq Partiyesidur." We ishbu asasi qanunni itirap qilghan we uni mu'afize qilghan herqandaq Sherqi Turkistan wetendashi bu partiyening ezasidur.

7-Madda: Asasi Qanunning yuqurda yezilghan birinchi, ikkinchi, üchinchi, törtinchi, beshinchi we altinchi maddilliri herqandaq shara’itta özgertilmeydu we özgertishke teshebbus qilinmaydu.

                  Ikkinchi Bölüm
: Sherqiy Türkistan Jumhuriyitining Sürgündiki Hökümiti

8-Madda: 2004-yili 9-ayning 14-kuni Amerika Qoshma Shitatlirining paytexti Washin’gitonda qurulghan Sürgündiki Sherqiy Türkistan Hökümiti, wetinimiz tajawuzchi Xitay kommunist hakimiyitining qolidin azat bolghangha qeder Sherqiy Türkistan xelqighe wakaliten hoquq yürgüzidighan, Sherqiy Türkistan Jumhuriyitige wekillik qilidighan birdin bir hoquqluq organidur. Mezkur hokumetning turushluq orni Amerikaning bashkendi Washin'gitondur.

9-Madda: Serqi Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining asasi wezipisi--Sherqi Turkistan helqining horiyet we musteqilliqtin ibaret milli ghayisige yitish yolida elipbarmaqta bolghan milli mujadilirige tayanghan asasta barliq heqqaniyet we demokratiyini teshebbus qilghuchi barliq döletlerning, Birleshken Döletler Teshkilati bashchilighidiki barliq insanperwer xelq’ara teshkilatlirining, we dunyadiki barliq insan heqliri teshkilatlirining, jumlidin putun dunya jamaatchiligining Sherqi Turkistanning musteqilliq mujadilisige bolghan destek we yardemlirini qolgha kelturush arqiliq Sherqiy Türkistan xelqini tajawuzchi kommunist Xitay hakimiyiti yürgüziwatqan dölet terrorizimigha qarshi küreshke teshkillep, wetinimiz Sherqiy Türkistnning musteqillighini qolgha keltürüshtin ibaret.

10-Madda: Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Sürgündiki Hökümitining ministirliri bash ministirning rehberligide Ministirlar Kabineti/Baqanliq bolup teshkillinidu. Ozliri yashwatqan doletning gerejdanlighigha otken we mezkur surgunde hokumette herqandaq derjide wezipe alghan herqandaq hokumet ezasi dushmen, Hittay blen herqandaq sharayit astida qet’i muresseleshmeslik yeni wetenning musteqilliq dawasidin waz kechmeslik yaki teslim bolmasilq sherti astida zurur tepilghanda yaki dawagha paydiliq dep qaralghanda herqandaq yollar bilen wetenge berip-kilish hoquqigha ige. Weten’ge barghanliq herguzmu Hittaygha barghanliq bolmaydu. Wetenge barghanliqni “Hittaygha barghanliq” dep tonush wetenni ”Sherqi Turkistanni”  Hittayning” dep itirap qilip dushmenge oz aghzi bilen inkar qilip bolmaydighan tilxiti bergenlik bolup hisaplinu. Nishansizlarche bir qangqip chiketkenpiti wetenge qaytmasliq, we uning ustige ozliri iqamet qilghuchi yaki panaliq elip turghighichi chet memliketlerning herhil itiqat, mediniyet, orf-adet, we tillirini tamamen qobul qilghan asasta ozlirining heqiqi kimligini untush, uningdin waz kichish herguzmu weten-perwerlik yaki insaniyetchiliktin direk bermeydu. Imkaniyetning beriche wetenning ichide turup dushmenge qarshi mujadile qilish, peqet bolalmighanda Allha yolida wetenning horiyet we istiqlali uchun hijret qilish we bu yolda putun barlighini atash tengrining permanidur. Ozliri bir amal qilip herhil hawayi-heweslerni kozligen halda qehrimanlarche yurttin qichip chiqiwelip oznepsi uchunla yashap wetennig dawasigha hich ilgilenmeslik, hetta weten dawasi qilghuchilargha huddi Hittay teripidin weten dawasi qilghuchilarni yoqutishqa alahide terbiyilinip chiqirilghan ghaljir itlardek hurup Hittaydinmu wehshilerche 20 inji esirning deslapqi yerimida yurt ichide arq-arqidin qurulghan ikki qitimliq Sherqi Turkistan hokumitige warisliq qilghan asasta surgundi qurulghan bu Sherqi Turkistan hokumitini yoqitishqa urunmaq bolghanlar asaasi qanunimizning hain we munapiqlarni bir terp qillish nizamnamisigha asasen jazagha tartilidu, we bularning isimligi sadir qilghan shumluq herketliri bilen putun helq-alemge anglitilidu.   

11-Madda: Hökümetning ministirlar kabeniti yilda bir yaki ikki qetim yighilish ötküzüp, hökümet programmilirining ijra qilinish ehwalidin bash ministir we kabenitqa doklat sunidu we hökümet programmilirini emeliyleshtürüshning chare-tedbirlirini muzakire qilip bekitidu.

                              Üchinchi Bölüm: Parlament Saylimi we Wetendashliq

12-Madda: Parlament özige bir re’is, bir yaki ikki mua’win re’is, bir bash katip, we ikki katip yardemchisini parlament ezaliri ichidin 4 yilliq muddet üchün üchte ikki awaz bilen saylap chiqidu. Parlament ezalirining tekliwi bilen qanunlashqan we herqaysi rayonlardin demokratik usulda saylan’ghan wekillerdin teshkillen’gen Parlament alahide ehwallardin sirt her 4 yilning birinchi yilining 11-ayning 10- küni echilip, törtinchi yilining 11-ayning 11-küni axirlishidu. Parlament bu asasi qanunning tuwendiki 13-, 14-, 15-, 16-,17-, 18-, we 19-maddilirigha asasen yurt ichide we yurt tishida dimokratik usullar bilen parlament ezalirini saylap chiqip Parlamentni wujutqa keltüridu. 11-ayning 12- küni saylan’ghan parlament ezaliri qesem berip wezipe tapshurup alidu. Yengi Parlamentning wujutqa kelishi, hoquqliri we eza sani deslapta qurulghan parlamentning belgilimilirini asas qilidu.

13-Madda: Sherqiy Türkistanning ichide wetenning ishghal qilinishigha chetishliq bolghan, düshmen’ge yaki yurtni ishghal qilghuchilargha yardem bergen, ulargha qolayliq yaritip bergenligi sezilgen herqandaq kishi Parlament ezaliqigha saylinalmaydu.

14-Madda: Weten Xittay ishghalidin qurtulghangha qeder surgundiki hokumetning Parlament Ezalirining saylinishida oxshashla yuqarqi 13-madda asas qilinishdin bashqa yana surgundiki hokumetning Parlamet Ezalighigha saylanmaqchi bolghan kishining Xittay hokumiti bilen hichqandaq siyasi yaki iqtisadi yaki dosluq munasiwitining bolmaslighi shert qilinidu. Eger Parlament Ezasi bolup saylanghan kishiler ichide Xittay hokumiti bilen siyasi yaki iqtisayaki yaki dostluq munasiwiti bolup kelgenler yaki Parlament Ezalighigha saylanghandin kiyin Xittay hokumiti bilen yuqarqidek munasiwetlerni qurushqa bashlighanlighi bayqalghan herqandaq Parlament Ezasi ozining Xittay hokumiti bilen hichqandaq yuqarqidek munasiwitining yoq ikenligini heqiqi deliller bilen ispatlap birelmigen teqdirde ozining Parlament Ezalighidin, shundaqla hokumettiki barliq wezipilliridin elip tashlinip hokumettin chiqirilidu. Hokumetning hemme ezaliri Parlament Ezasi bolup, bu qanun hokumetning barliq Minister we Reyisliri uchun hem kicherlikdur.

15-Madda: Gerche Xittay hokumiti bilen hichqandaq yuqarda asasi qanunning 14-maddisida eytilghandek birer munasiwette bolmighan teqdirde hem eger Xittay hokumiti bilen yuqarqidek munasiwetlerde bolghanlighi ashkarilanghan yaki bu seweptin hokumettin chiqirilghan hokumet ezaliri bilen munasiwetlirini uzmigen hetta ularning hokumettin chiqirilishigha hichqandaq asassiz naraziliq qilghuchi hokumet erbapliri hem ozlirining hokumettiki ornining yaki mengsipining nime bolushidin qet'i nezer ular hem ozlirining hokumettiki barliq wezipilliridin qaldurulup hokumettin tamamen chiqirilidu.

16-Madda: Döletning ishghal qilinishi bilen munasiwiti bolmighan, düshmenlerge yaki tajawuzchilargha yardemleshmigen, ularni qoghdap qalmighan, Sherqiy Türkistanda tughulghan, 7 ewladighiche Sherqiy Türkistanda yashighan herqandaq kishi Sherqiy Türkistanliq hesaplinidu. Uningdin bashqa yene Sherqiy Türkistanning sirtida özini Sherqiy Türkistanliq dep hesaplighan, Sherqiy Türkistanni ana wetinim dep qobul qilghan herqandaq muhajir Sherqiy Türkistanning tebi’i wetendishidur.

17-Madda: Ozini Sherqi Turkistanliq dep tonughan 18 yashning ustidiki herqandaq er yaki ayal Sherqi Turkistan wetendashi yurt ichide we siritida saylash hoquqigha igedur. Likin, her ikki--saylamda awaz yaki oy berguchi we saylanghuchi wetendash Sherqi Turkistan Asasi Qanunini toluq itirap qilishi shert qilinidu. Mezkur Asasi Qanunni tamamen itirap qilidighanlighini her bir saylamgha qatnashquchi asasi qanunning 5-maddisida dowletning "Milli Qesimi" qilip belgulengen Ulugh weten we milletperwer atimiz merhum Abdul Eziz Mehsumning "Ayrilmisun" digen wessiyet namisigha Qur'an tutup turup Allah aldida sha'adet kelturush (qesem ichish) we kelturgen sha'aditige oz qoli bilen imza qoyush arqiliq ipadileydu.

                                   Törtinchi Bölüm: Parlament Ezaliri/Millet Wekilliri

18-Madda: Esker we saqchilar wezipe ötewatqan muddet ichide millet wekili bolup saylinalmaydu. Emma, saylam mezgilidin az digende üch ay burun istipa berish sherti bilen saylash we saylinish hoquqigha ige bolalaydu.

19-Madda: Dölet ichide her 60 ming nopustin bir parlament ezasi saylinidu. Sürgündiki Parlament üchün parlament ezaliri yashawatqan döletlerdiki Sherqiy Türkistanliqlarning nopus sanigha we ularning emili ehwaligha asasen, deslapqi qurulghan Parlamentning qanunlashqan belgilimiliri boyiche saylinidu. Emma, sürgündiki parlament ezalirining sani 60 kishidin kem bolmaydu.

20-Madda: Parlament xadimliri parlament re’isi teripidin teyinlinidu.

21-Madda: Parlament ezaliri ichide wapat bolghan yaki herqandaq sewep tüpeylidin wezipisidin ayrilghanlarning ornigha Parlamentning qarari boyiche belgilen’gen muddet ichide shu wekil teweligidiki rayon teripidin parlament ezaliri toluqlap saylinidu.

                                            Beshinchi Bölüm: Qanunlar we Qararlar

22-Madda: Barliq qanunlar parlament teripidin tüzüp chiqilidu. Bu qanunlar üchte ikki awaz bilen maqullinidu. Maqullan’ghan qanunlarni hökümet ijra qilidu.

23-Madda: Barliq qararlar hökümet teripidin chiqirilidu. Bash Ministir bir yaki ikki ministirni Hökümet Bayanatchisi/Hokumet Sozchisi qilip teyinleydu.

                                         Altinchi Bölüm: Parlament we Dölet Armiyisi

24-Madda: Yurt ichide, weten azat bolghandin kiyin Dölet Re’isi dölet armiyisining bash qomandani bolidu. Amma, yurt tishida taki weten musteqillighigha irishkenge qeder Sherqi Turkistangha wakaliten ish bijurguchi eng ali organi bolghan Surgundiki Sherqi Turkistan Hokumitining Bash Ministeri/Bashbaqani surgundiki hokumet ichidiki eng yuquri derjilik hoquqqa ige bolghan hokumet erbabi bolup, mezkur Bashbaqan surgundiki hokumet teripidin Xittaygha qarshi yurt tishida teshkillengen armiyening bashqumandanidur.

25-Madda: Weten azat bolghandin kiyin, tenchliq mezgilliride dölet re’isi teripidin körsitilgen eng tejribilik, abroyluq, dölet armiyisi ichide hörmetke sazawer we ishenchlik bir yuquri derijilik ofitser dölet armiyisige dölet reyisige wakaliten qomandanliq qilidu we bash qomandan qilip teyinlinidu. Amma, weten azat bolghangha qeder hokumetning bash ministiri hokumetning Mudapiye Ministirini doletning armiyisige qumandanliq qilishqa teyinleydu.

26-Madda: Parlament eskeri/herbi seperwerlik, urush elan qilish, dölet menpe’etini qoghdash sherti astida chet eller bilen bolidighan shertnamilarni tüzesh hoquqini üchte ikki awaz bilen hökümetke/bashbaqangha sunudu.

                               Yettinchi Bölüm: Dölet Re’isining Saylinishi we Hoquqliri

27-Madda: Sherqiy Türkistan musteqilliq dawasigha özini atighan, 40 yashqa tolghan, we Parlamet ezasi bolup saylanghan, Türk neslididiki herqandaq Sherqiy Türkistanliq dölet re’isi bolup saylinalaydu, we saylan’ghan dölet re’isi qesem bilen öz wezipisini tapshurup alidu.

28-Madda: Dölet re’isi döletning simwolidur. Dölet re’isining surgundiki hokumet ichidiki Bash Ministir Teripidin qurulghan Hökümet Kabinetinining Bash Meslihetchisi bolup, Bash Minister teripidin ministirlikke teyinlen’gen namzatlarni yenggüshleshke yaki emeldin qaldurush heqqide; Bah Ministerning Parlament testiqlighan qanun, shertnamilar, qararnamilarni testiqlishi yaki testiqlimaslighi heqqide; chet’ellerge elchilerni teyinlesh we chet’el elcilirini qobul qilish heqqide; Edilye ministirining tekliwi bilen eghir gunahkarlarni kechürüm qilish, yaki jazasini yeniklitish heqqide Bash Ministirge ozining qimmetlik tawsiye we pikirlirini biridu. Dölet re’isining kesellik, sayahet yaki bashqa sewepler bilen wezipisini ada qilalmighan waqitlarda, parlament ezasi bolghan mua’win dölet re’isi dölet re’isining salametliki eslige kelgen’ge yaki sayahettin qaytqan’gha qeder dölet re’isining barliq hoquqlirini öz üstige elip uni bejiridu. Dölet re’isi wapat bolghan teqdirde, parlament teripidin yengi dölet re’isi saylan’ghan’gha qeder dölet re’isining wezipisini bejiridu.

                 Sekkizinchi Bölüm: Bash Ministir/Bashbaqanning Saylinishi we Hoquqliri

29-Madda: Sherqiy Türkistan musteqilliq dawasigha özini atighan, 40 yashning ustide bolghan, Parlament ezasi bolup saylan’ghan, Türk neslidin bolghan her qandaq kishi Bash Ministerliqqa saylinish hoquqigha ige. Saylan’ghan dölet Bash Ministir qesem bilen öz ezipisini tapshurup alidu. (Qoshumche E ge qarang). Bash Ministir re’isining meliheti we tawsiyelirini alghan asasta ministirlar kabinetini teshkillep dölet parlamentigha sunudu. Parlament ministirlar kabinetini üchte ikki awaz bilen testiqlaydu. Bu jeryanda eslidiki kabinet öz xizmitini dawamlashturidu.

30-Madda: Bash ministir parlamentqa wetenning omumi ehwali, hökümetning siyasiti heqqide az digende yilda bir qetim melumat beridu we özi toghra tapqan teqdirde parlamentning saylimi elip berilip bir dewr axirlashqandin keyin, Sherqiy Türkistan xelqini yengi wekiller saylash üchün, saylam waqtini bekitishke, urush we tenchliq zamanlarda dölet armiyisini seperwer qilishqa, kabinet ezalirining paaliyetlirini nazaret qilishqa, ministirlar kabinetining qararlirigha zit heriket qilghan ministirlarni re'isning mesliheti bilen kabinettin chiqirishqa, we kebinetke yengi minister teyin qilishqa, qanunlarning adil ijra qilinishigha we wetenning pewqul’adde ehwal astida qalghan mezgilliride qanun küchige barawer qararlarni chiqirishqa, parlament qarari bilen herbi halet élan qilishqa hoquqluqtur.

                                      Toqquzinchi Bölüm: Parlamentning Hoquqliri

31-Madda: Mezkur parlament hemme qanun we nizamlarni chiqirishqa, baj qanunini chiqirishqa, qerzlerni töleshke we omumning menpe’etini qoghdashqa, omumi baj bilen import-ekisport towarliridin elinidighan baj qanunini chiqirishqa, bajning Sherqiy Türkistanning chegrisi ichide barawer we bir xil ölchemlik bolushigha munasiwetlik qanunlarni chiqirishqa hoquqluqtur. Parlament yene töwendiki sahelerge munasiwetlik qanunlarni chiqiridu:

32-Madda: Sherqiy Türkistanning chet’eldin qerz elishigha, soda-setiq ishliri bilen tashqi sodini kontirol qilishigha;

33-Madda: Wetendashliqqa qobul qilish, wetendashliqtin chiqirish, hemde kiriziske sewepchi bolidighan banka pul paxallighining aldini elishqa;

34-Madda: Pul besish we pulning qimmitini qoghdash, chet’el pullirining kursini belgileshke, ölchem birliklirini bekitishke;

35-Madda: Saxta pul yasighuchilarni jazalashqa;

36-Madda:Pochtixana, doxturxana, mekteplerni echish we binakarliq-qurulushlirini elip berishqa;

37-Madda: Yazghuchi we sen’etchiler, ilim-pen sahesidikilerge qelem heqqi berish, ularning ijadiyet hoquqini qoghdash we erkin paaliyet qilishigha kapaletlik qilishqa;

38-Madda: Ali sot mehkimisi we uningdin töwen bolghan sot mehkimilirini qurushqa;

39-Madda: Dölet chegrisidiki etkescilik, tamojnidiki köz boyamchiliq hadisilirini eniqlash we bulargha munasiwetlik qanunlargha xilapliq qilghuchilarni jazalashqa;

40-Madda: Sirtqa urush elan qilish, weten’ge qilin’ghan yaki qilinish ehtimali bolghan tajawuzchiliqlargha qarshi turushqa;

41-Madda: Dölet armiyesini teshkillesh, kücheytish we uni bashqurushqa;

42-Madda: Döletning bir pütünligini qoghdash, topilangni tinjitish, tajawuzni tosash üchün armiyeni herbi wezipige seperwer qilishqa;

43-Madda: Eskerlerni teshkillesh, qorallandurush, bashqurush, ofitsirlerni wezipige teyinlesh, Parlamentning herbi tüzümige bina’en herbi telim- terbiye elip berishqa;

44-Madda: Sherqiy Türkistan Parlamenti Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti Hökümitining we uning herqaysi organlirining yaki hökümet erbaplirining yuqurida bayan qilin’ghan qanunlarni ijra qilishi üchün zörür bolghan pütün qanunlani chiqirishqa we qanunlashturushqa hoquqliqdur. Shuning bilen birge, Parlament “weten’ge asiliq qilish jinayiti” heqqidiki qararlarni testiqlash hoquqigha ige.

          Oninchi Bölüm: Wetendashlarning Heqliri we Parlamentning Hoquq Cheklimisi

45-Madda: Parlament Sherqiy Türkistan xelqining hoquqlirigha, qanun aldida barawerlikige, dini etiqadlirigha kapaletlik qilidu. Amma, herkimning etiqad qilghan dinigha we erkin ibadet qilishigha cheklime qoyidighan, chüshenche we söz erkinligini, neshiriyat erkinligini chekleydighan, yighilish erkinligi bilen hökümetke xalighan mewzuda iltimas sunush erkinligini chekleydighan, wetendashlarning imtiyaz we alahidiligini töwenlitidighan hichqandaq qanun chiqarmaydu.

46-Madda: Sherqiy Türkistan Hökümitining ruxsiti bilen xelq qoral saqlash we qoral elip yürüsh erkinlikige ige.

47- Madda: Tajawuzchilargha hemkarliship wetenning ishghal qilinishigha wastichiliq qilghan, düshmenlerge yaki wetenni ishghal qilghuchilargha ashkara yaki yoshurun yardem bergenler, jinayitining eghir-yeng’gillikige qarap sotqa tartilidu we jazalinidu.

48-Madda: Yurdashlar ichide dushminimiz Xittaygha oxshashla Sherqi Turkistan Surgundiki Hokumitinii itirap qilmighanlar we herturlik suyqestler bilen hokumetni weyran qilishqa urunidighanlar yaki ayyulduzluq kok bayraq astida we musteqilliq shu’ari astida Sherqi Turkistan Surgundi hokumitini destekligen qiyapetke kiriwelip emiliyette herqhil suyqest bilen mezkur surgundiki hokumetni yoqutushqa urunghanlar yaki mezkur hokumetning asasi qanunini halighanche ozgertip sahta Sherqi Turkistan Surgundiki hokumiti berpa qilip helqni qaymuqturush wetenning musteqilliq mujadilisige buzghunchiliq qilghan buyuk jinayet bolup yisaplinip, bundaq buzghunchiliq herketler hokumitimizning weten hainlirini birterep qilish nizamnamillirining mezmunigha asasen birterep qilinidu.
 

49-Madda: Gerche hayatida hich bir zaman Xittayning ziyankeshligige uchrimisimu likin yurttishida Xittaylarning Sherqi Turkistan xelqi ustide elipberiwatqan qirghinchiliqlirini bahana qilip korsutip siyasi panaliq elish yoli bilen dunyaning herqaysi jaylirida bayashat yashawatqanlar bolupmu buning ichide Xittaylargha yeqindin hemkarliship Surgunde Hokumetni yoqitishqa uruniwatqanlar ozliri turushluq dolettin Surgunde Hokumetning tekliwi bilen Xittaygha qayturulup birilidu.

50-Madda: Qanunda ruxset qilin’ghan ehwaldin bashqa meyli tenchliq dewride bolsun yaki urush dewride bolsun, herqandaq esker yaki saqchining mülk igisining maqullughini almay turup we sot mehkimisining qararini körsetmey turup herqandaq kishining mülkini musadire qilishi yaki ishghal qilishi men'i qilinidu.

51-Madda: Kishiler yanlirini, öylirini, xet-cheklirini, chong-kichik buyumlirini we özini qanunsiz axturush we cheqilishqa qarita qanuni qoghdunush hoquqigha igedur.

52-Madda: Urush yüz bermigen, herbi halet elan qilinmighan yaki omumi xelqning bixeterligi tehditke uchirimighan ehwallarda hechkim sot mehkimisining qararisiz tutqun qilinmaydu. Herqandaq kishi oxshash jinayiti üchün ikki qetim jazalanmaydu. Heckim qanuni jeryanlardin ötmey turup erkinlikidin, mal – mülkidin, hayatidin mehrum qilinmaydu. Adil tölem tölenmey turup hechkimning xususi mülki musadire qilinmaydu yaki xelqqe teqsim qilip berilmeydu.

53-Madda: Herqandaq jinayi deloni birterep qilishta, jawapkar biterep bir sot aldida qanun boyiche sotlinidu, gunahliri we qarilinish sewepliridin xewerlendurulidu, guwahchilar bilen yüzleshtürilidu, öz menpe’eti üchün shahid körsitish hoquqigha we özini aqlas üchün adwukat tutush hoquqigha igedur.

54-Madda: Qarilan’ghuchini qebih we gheyri-normal usuldda jazalashqa, uningdin artuqche kapalet puli yaki jerimane telep qilishqa yol qoyulmaydu. Gunahkar jinayi ishlar qanunidiki jinayitining eghir-yenggillikige asasen jazalinidu.

55-Madda: Wetendashlarning asasi qanunda berilgen hoquqliri we behrimen bolushqa tegishlik qanunluq hoquqliri inkar qilinmaydu.

56-Madda: Sotta jinayetchige berilgen jazadin sirt yene uni malay qiliwelish, qul qiliwelish, mejburi emgekke selish we ijtima’i ornigha qarap kemsitish men’i qilinidu. Herbir Sherqiy Türkistan wetendashi qanun aldida barawerdur.

                                 On Birinchi Bölüm: Hökümetning Hoquq Cheklimisi

57-Madda: Hökümetning qanunda körsitilgen da’iridin sirt pul serp qilishigha ruxset qilinmaydu. Emma döletni tonutush we uning bixeterligini saqlash üchün bash ministir parlamentning qoshulishidin ötküzüp muwapiq miqdardiki mebleghni saqlash, xirajet qilish hoquqigha ige. Parlament döletning bir yilliq xamchot we rasxot pilanini közdin köchürüp testiqlaydu, munasiwetlik ministirlardin her yili rasxotlarning chiqim qilinish ehwalidin teptish hey’iti arqiliq hesap alidu. Teptish hey’iti parlament teripidin awazgha qoyup saylap chiqilidu, hey’etler 3, 5, 7, 9,…kishidin teshkil tapidu.

58-Madda: Sherqiy Türkistan hökümiti hichkimge alahide imtiyazliq mensepni hediye qilmaydu. Hökümette wezipe ötigüchi shexs yaki millet wekili parlamentning ruhsitisiz dölet ichi we sirtidiki hechkimdin hokumet namigha hediye yaki mensep qobul qilmaydu.

                                                    On Ikkinchi Bölüm: Edliye

59-Madda: Sherqiy Türkistan Hökümitining edliye sestimisi parlament teripidin alahide chiqirilghan qanun’gha asasen qurulghan ali sot mehkimisi we tuwen derjilik yaki yerlik sot mehkimiliri arqiliq paaliyet qilidu. Sotchilar, adwokatlar, we teptishler edliye ministiri teripidin ali mektepning qanun fakoltetlirini püttürgen, xizmet tarixi pak, xelq ichide abroyluq qanunshunaslar ichidin teyinlinidu. Sotchilar we teptishler biterep turup wezipilirini adilliq bilen bejiridu.

60-Madda: Sotlan’ghanlar töwen derijilik yaki yerlik sot mehkimilirining chiqarghan qarari we hökümnamiliri heqqidiki naraziliq erzlirini ali sot mehkimisige sunush hoquqigha ige.

61-Madda: Sherqiy Türkistan edliye sestimisi asasi qanunda belgilen’gen barliq qanunlarni biterep ijra qilidu, xelq’ara kelishimlerde Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti terepte turup xelq’ara qanunlarni közde tutqan asasta ish bejiridu.

62-Madda: Barliq jinayi ishlar deloliri teptishning qanuni shikayetnamisige asasen biterep sotqa tapshurilidu.

63-Madda: Dölet ichide Sherqiy Türkistan dölitige qarshi urush élan qilish, dölet düshmenlirining yaki döletni ishghal qilghuchilarning iradisi boyiche ulargha yardem qilish, ulargha qolayliq yaritip berish “weten’ge asiliq qilish jinayiti” bolup hesaplinidu.

                               On Üchinchi Bölüm: Asasi Qanun’gha Tüzitish Kirgüzüsh

64-Madda: Mezkur parlament herqandaq waqitta parlamentning üchten ikki awazi bilen asasi qanunning maddilirigha tüzitish kirgüzse bolidu. Amma, Asasi Qanunning deslepki 1-, 2-, 3-, 4-, 5- we 6-maddilirigha tüzitish kirgüzüshke we tüzitish kirgüzüsh heqqide teklip birish men'i qilinidu. Tüzitish kirgüzülgen maddilar asasi qanunning qoshumche qismida eniq körsitilidu.

65-Madda: Bu asasi qanunning deslapqi 6 maddisigha asasen tüzülgen Sherqiy Türkistanning qanunliri, Sherqiy Türkistan Jumhuriyiti teritoriyiside we Sherqi Turkistanliqlar yashaydighan dunyaning herqandaq jayida muqeddestur.

66-Madda: Sürgündiki Sherqiy Türkistan Parlamentining ezaliri her tört yilda bir qetim 11-ayning deslepki heptiside elip berilidu. 11-Ayning 12-küni yengi parlament eng peshqedem parlament ezasining riyasetchilikide qesem bilen wezipe tapshurup alidu. Qesem murasimidin keyin parlament asasi qanunning 12-maddigha asasen paaliyetlirini elip baridu.

67-Madda: 2004-yili 9-ayning 14-küni awazgha qoyush arqiliq saylan’ghan parlament ezaliri we ministirlar tört yil keyinki saylamghiche wezipiside qalidu.

                                          On Törtinchi Bölüm: Ali Sot Mehkimisi

68-Madda: Ali Sot Mehkimisi-Sherqiy Türkistan Parlamenti teripidin chiqirilghan qanun’gha asasen qurulghan bolup, u asasi qanunning, qanun hökmi boyiche chiqirilghan qararlarning we Sherqiy Türkistan parlamenti nizamnamilirining shekil hem mahiyet jehettin asasi qanun’gha uyghun bolghan yaki bolmighanliqi heqqide nazaret elip baridu. Ali Sot mehkimisi 9 kishlik bir hey'ettin teshkil tapidu. Ali Sotning bashlighini Bash Minister teyin qilidu. Mezkur 9 hey'et azaliri her 4 yilda bir qitim Parlament ezaliri teripidin saylinidu.

69-Madda: Asasi qanun sot mehkimisi jumhuriyet bash sotchisining shikayiti we parlamentning qarari bilen döletning milliy menpe’etini eghir ziyan’gha uchratqan dölet re’isi, bash ministir we ministirlarni asasi qanun sot mehkimisining bir terep qilishigha tapshuridu. Asasi qanun sot mehkimisi chiqarghan qarar keskin bolup, uning’gha etiraz bildürüshke bolmaydu.

70-Madda: 14 bölüm 70 maddidin teshkil tapqan ishbu asasi qanun "Sherqi Turkistan Musteqilliq Herkitining" dunya jamattchiligi aldida, bolupmu uning Amrika hokumiti we helqi aldida tonulup bugunki haligha kilishide achquchluq rol oynimaqta bolghan Washingitunda turushluq Sherqi Turkistan Milli Azatliq Merkizining we shuning bilen birge bu qitim yana Washingitunda hujutqa kelgen mezkur Surgunde Hokumitining qurghuchisi bolghan, Amrika Qoshmishtatlirining Virginiye ishtatida olturushluq Anwar Yusuf Turani teripidin teyyarlinip yezip chiqilghan bolup, mezkur asasi qanun 2004-yili 11-ayning 20-künidin 22-kunige qeder Washin’gitonda chaqirilghan qurultayda parlament ezalirining omumi yuzlik birdek maqullighidin otushi bilen Washin'getondiki "National Press Club (Milli Ahbarat Qulup) pida 11-ayning 22-kuni dunyagha ilan qilindi. Bu asasi qanunning Uyghurche nusxisi asas qilinidu.

Alahide Izahat:

Anwar Yusuf Turani ishbu asasi qanunning yezilip parlimentning maqullighidin otkiche bolghan muddet ichide uni (Anwar Yusuf Turanini) yurektin desteklep aylarche kiche-kunduz uning bilen hemkarlashqan mezkur surgunde hokumetning deslapqi teshebbuskari Amrikiliq (Amrikada Kamunist Hittay hokumuranlighigha qarshi Lobichilik bilen shughullinidighan "China e-Loby" teshkilatining qurghuchisi we Sherqi Turkistan Milli Azatliq Merkizning hey'et ezasi) D.J. Mcguire ependige, shundaqla mezkur asasi qanunning hazirlinishi jeryanida dawamliq Anwar Yusuf Turanige yar-yulekte bolup kelgen, bolupmu Sherqi Turkistan dawasining Yapun helqige tonulishida buyuk hizmet korsetken, uningdin bashqa yene ishbu asisi qanunning Engilizchidin bashqa Uyghurche, Turkche, Hittayche, we Yapunche nusqillirini Uyghurchidin terjime qilip neshirge hazirlighan we birqanchi yildinbiri Turkiyening Istanbul sheheride qachqunluq hayatida yashawatqan weten we millet perwer qirindihimiz Erkin Eziz Qarihangha chin yurektin minnetdarliq bilduridu.