SHERQI TÜRKISTAN JUMHURIYITI SÜRGÜNDIKI HOKUMITI
THE GOVERNMENT-IN-EXILE OF EAST TURKISTAN REPUBLIC
INQILABIY XAIRIMIZ ABDULAZIZ MEHSUM TOGHRISIDA
Kixiler qelbini hayajangha salghuqi otkur xiir-ghezelliri, igilmes-sunmas pidakirane rohi arqilik bugunki zaman uyghur perzentilirining tillirda dastan bolup kiliwatqan inqilabiy wetenperwer xairimiz, Abdul Aziz mehsum,1894-yili uyghur yingiliq herikitining bayraktari, jamaet erbabi, yitixken alim, xundaqla yingizaman uyghur maaripigha asas salghuchilarning biri bolghan Abdulqadir Abdulwaris(tehellusi Ghazi) damollamning ailiside atuxta dunyagha keldi. U Abdulkadir damollamning aile terbiyesi bilen baxlanghuch -ottura mekteplerni Qexqer xehride putturdi. Bu jeryanda damollam we baxqa bir qisim ustazlardin Erep, Paris tillirini ugendi. Uningdin kiyin Abdulkadir damollam oghli Abdul Aziz Mehsumni, cheteldiki Ali bilim yurtlirida terbiylex mehsidide Hindistangha iwetti. 20-esirning 20-yilliri Abdul Aziz Mehsum Hindistanda ali mektep hayatini baxlidi. Uning oqughuchiliq mezgili Hindistan helqining Engilye basqunchilirigha qarxi ilip birwatqan keng kolemlik korex jeryanigha toghra keldi. Abdul Aziz Mehsum horluk erkinlikni ozlirining ali nixani qilghan bu hil paaliyetlerge aktip qatnaxti we izilgen Hindistan helqining zulumgha qarxi ilip barghan korex seplirining aldinqi qataridin orun aldi.
1924-yili 8-ayda mustebit qizil hakimiyetning yoxurun pilanlixi, satqin munapiqlarning qolsilixi bilen Abdul Qadir damollam ozining Qexqer xeher kona ordidiki kutuphanisida xepqetsizlerqe qetli qilindi. Xu yili kuz mezgilide bu xum hewerdin, Uyghur millitining bixigha
kelgen bu hil pajiedin hewer tapqan Abdul Aziz Mehsum dadisining qatilini--toghrisi Uyghur yingi maaripi, islahat herkitining qatilini tipip, heliqtin ibaret buyuk adil sot adalitige tapxuruxni meqset qilip Hindistandin ana wetinige qaytip keldi. Epsuski mustebit hakimiyetning kop tereplimilik tosqunliqi bilen u achqan dawa unumsiz tugellendi.
Ozining barliqini wetinining erkinliki, musteqilliqighe bighixlighan Abdul Aziz Mehsumning 1920-yillardin baxlap xiirlarni yizixqa baxlighanliqi melum. Ozining ijadiyet semerilirige itiqat nuqtidin qaraxni bir minutmu unutmighan xair ozining mutleq soygusi, ihlasi omumen barliqini weten helqini, yaxlarni ozining izzet-abroyini, ar-nomusini, medini-miraslirini, itiqadini, omumen ana tupriqini mustemlikqilerning tomur tapinidin tartip chiqirix uchun korexke chaqirixtin, jennet misali guzel wetinining tebii menzirilirini teswirlextin, reqiplerge nepret yaghdurixtin baxqigha ixenmidi. Xairning wetinge bolghan muhebbiti reqiplerge bolghan nepritide oz ipadisini tapqan bolsa, korextiki sewirchanliqi ozluksizlikide, pidakarliqi isyankarliqida oz ipadisini tapti. Qarangghu kamir, zey -zindan, ighir jismani emgek bu itiqatliq insanning giganit gewdisini dawasidin, itiqadidin waz kichixke kondirelmidi. Milletni oyghitix, yingiliqqa intildurux,wetenni soyux, hainlarni qamchilax,zulumgha qarxi korexke chaqirix,insaniyet kixilik hoquqini qoghdax xair xiirlirining merkizi timisi bolup, uningda mustebit kizil hakimiyetning ana wetendiki istibdatni rehimsizlarche qamchilaptenqitligen. Biz uning xiirliridin teklimakan ehlining jiddi texwixliri we umut -ixenchiliridin yughurulghan bir ghirip kuyining
yurekni lerzige salidighan yangraqmuzikisini anglighandek bolimiz.
Yangzingxing (1914-1924) dewridin baxlap, Jinxurin (1924-1933), Xingxisey (1933-1944), Gomingdang (1944-1949), sosyalizim(1949-) hakimiyetlirining turmiliride ilgir ahir bolup cheteldin qaytip kirgendin kiyinki 58yilliq hayatining 43yildin koprekini turmilardaotkuzgen. Xairning taza jasaretke tolghan chaghliri minglighan uyghur ezimetlirini chiritip tugetken qarangghu kamirlarda, emgek bilen ozgertix meydanlirida otti.
1980-yili kuz aylirida heliqning ghezep nepriti, xairning yaxinip qalghanliqi we kisellikini nezerde tutqan kizil jallatlar mehsumni qamaqtin boxatti.
xairning turmidin chiqqanliqini anglighan ana weten helqi qeyergila barsa unibixigha ilip koturdi.cheksiz izzet-ikram , hormet - ihtiram bilen qarxi aldi. kucha ,qexqer, ili,qatarliq jaylarni bir qatar ziyaret qilghandin kiyin, Urumchige kilip u yerdiki istiqamitini baxlidi. riwayetlerge kore hokumet wede qilghan hoquq menseplerge koz-kirini salmidi.1982-yili aghustusiyida ozining putkul hayatini ana weten kuyini kuylep, kulkisini kulup, yighisini yighlap otken bu jasaretlik insan qandaqtur hich kixi chuxinelmeydighan eqilge muwapiq bolmighan atalmix''poyizweqesi''de
urumchide ozi uchun hayatida kichikkine howluq korsetmigen bu dunyadin mengguluk widalaxti. helqimiz ichidin uning olimining dewagiri,
sewebini suruxturguchisi bolmidi. bolmidi emes ghaljir it kebi chixini chiqirip turghan mustebit kizil hakimiyet ige bolghili qoymidi. helqimiz
uning korex rohigha munasip depne murasimliri, hexemetlikqebre taxlirimu tikliyelmidi. likin xair helqimiz qelbide olmidi, u milyonlighan
uyghur perzentilirining korex yolidiki namayendisige aylandi. inqilabiyxairmexhur jamaet erbabi AbdulAziz mehsum bir dini alimboluxi supiti bilen:"weten we milletni soymek ehli islam xanidur, bu heqiqet, bu adalet tengrining permanidur." digendek jarangliq misraliri bilen wetenperwerlik sadasini yangritidu. Wetenperwerlikning heqiqi ulgisini yaritidu. weten we milletni soyux dindimu texebbusqilinghan emir-perman ikenlikini namayan qilidu. wetensizlik tupeylidin 40nechche yil zindanda yatqanliqidin xikayet qilidu. wetini bolmighan herqandaq bir heliqning ozyutidimu haru zarliqtin qutulalmaydighanliqini, wetensiz milletke baxka ellerdimu ebediy hatirjemlik bolmaydighanliqini ochuq jakarlaydu.
Hormetlik doslar! hewiringlar bar, qizil hakimiyettin kiyin ana wetinimiz bir kichik qiyametni baxtin kechurdi. zomigerlerge qarxi korex, yer
islahati , ongchi-yerlikchi, milletchilerge qarxi korex, sinipi korex, dajeydin ugunux, sosyalistik terbiye, tot kixilik guruh,qatarliq azazul
bayraqlarning arqisida nurghunlighan medini miraslar oz qebrigahigha yollandi.mehsumning nurghunlighan qol yazmiliri ene xundaq dehxetlik
boranda yoqitildi.milli edebiyatning qiyametke tengdax zulmetlik qara tuni baxlanghan xu yillardiki xairning hayati we uning edebiy tohpilirini janliq gewdilendurup biridighan menbelerdin yiraq bolghanliqimizdin tolimu epsuslinimiz likin. ochurup tugutux mumkin bolmaydighan konguldin ibaret depterge hatirlengen, kiyinche yazma hatirilirige ilinghan eserliridin biz yaxlargha miras qaldurghan hitabini "yaxlargha dair medhiye"
sizqimmetlik doslargha teqdim qilalighanliqimizdin ozimizni behtiyar his qilimiz.
YAXLIQQA DAIR MEDHIYE
Yaxliq omurning eng guzel chaghi,
QAynam hayatning bek korkem baghi,
Horluk bu gulzar baghning miwisi,
wizhdan tinidur himmet yapraqi.
****************************
Yaxliq zor nimet buyuk ghenimet,
Bu ghenimetning qedri bek qimmet,
Millet wetenge teqdim qilghanda,
Irur eng xanu xereplik himmet.
**************************
Herkun tarihtin uchar bir yapraq,
Hayat xahidin chuxer bir yapraq,
Yaxlik dewrani xohluq jeryani,
Xul hayat uchun eng huxbuy puraq.
*****************************
Yaxliq bir yaqtin otkur keskinlik,
Junun arilax xohluq erkinlik,
Sunduralmaydu yaxliq rohini,
Turli ham hiyal qismen qiyinliq.
*************************
Ottek yalqunlap yaxliq mezgili,
Achilip turghay hux hidilik guli,
Eng xanu xerep her bir yax bilsun,
Weten milletning otkur bulbuli.
**************************
Yaxliq hayatning xerepxanliri,
Yaxlar milletning arslanliri,
Wijdanliq yaxlar heqqaniyetlik,
Jeng meydanining qehrimanliri.
******************************
Yaxlargha baghliq amet we iqbal.
Behitlik hayat parlaq istiqbal,
Bolsun yaxlarning meqset nixani,
Erkin azatliq horluk istiqlal.
*****************************
Bu meqset nixan wizhdani telep,
Emma yolliri ghayet murekkep,
Bu yollar bilen obdan tonuxup,
Bisip otuxke zindan zor mektep.
*******************************
Zindani yataq ajayip sinaq ,
Turmuxi ighir tejribe sinaq,
Zindan kormigen derdin bilmigen,
Hayat qedrini chuxenmes biraq,
********************************
Herqandaq bir yax zindanini korer,
Weten milletning qedrini biler,
Erkin azatliq hayatini oylap ,
Wizhdani qaynap yureki koyer.
******************************
Wizhdan esliter meqset nixanni,
Chiqirip taxlar quruq armanni,
Erkin azatliq yolida wizhdan,
Kozler heqqani korex meydanni.
******************************
Partlaydu korex xul chagh bir tutax,
Insani hoquq ustide talax ,
Baskunchilarning zulmige qarxi,
Turghay qozghulup herbir qiri yax.
*******************************
Gulliner xul chagh yaxlarning roli,
Utuq qazinar heqqani yoli,
Otluq yurekler yalqunliridin
Pixip tawlinar jismi put qoli.
****************************
Yaxliq jeryani mewsumbahari,
Kongulluk guzel renggareng gulzar,
Tihimuyaxnap tihimu gullep,
Bolur bu gulzar yaxaxqa madar.
*********************************
Yaxliq hayatning hayatning korkemzamani,
Xanu- xeweketlik guzel dewrani,
Yalqunlap turghay eziz yaxlarning ,
Otluq yureki otkur wizhdani.
*****************************
Yaxlar ilkige qelemalghanda,
Tiren ilhamlar kiler yazghanda,
Bayraq koturup jengge atlansa ,
Chaqmaq chaqnitar qizil meydanda.
******************************
Yaxlar jismani qabiliyetlik,
Rohi jismani otkur hisletlik,
Bolsun yaxlarda milli hissiyat,
Bolghusi xul chagh zor peziletlik.
******************************
Yaxliq gulliri nedin ibaret-
Yeni wizhdani, himmet jasaret,
Wetenge koyux, milletni soyux,
Xul huxbuy guller uchun bixaret.
******************************
Qisqisi yaxliq buyuk iptihar,
Emma gerdende ikki buruch bar,
milletni azat wetenni awat ,
Erkin yaxitix wizhdani xuar.
*****************************
Bolsun her bir yax ali niyetlik,
Din we diyanet heqqaniyetlik,
Milliti uchun bolur iptihar,
Wizhdan igisi insaniyetlik.
****************************
Yaxliq hayatning zibu zinniti,
Erkin hor yaxax muhim hisliti,
Erkin azatliq her bir insanning,
Wizhdani qerzi esli supiti.
***************************
Aziz yaxlirim yaxangla azat,
Xanu xewketlik tarihi ewlat,
Arslan yengligh qehriman ejdad,
Erwahlirini eylingizlar xad.
***************************
Yuzinglarni yahxi aqlanglar,
Tarihliringlarni obdan saqlanglar,
Weten milletni jan-dildin asrap,
Heqqani yolini daim yaqilanglar.
*****************************
Aziz yaxlirim bolup merdane,
Wetenmillet uchun koyup perwane,
Quruq oy bilen ham tama qilip,
Bolupqalmangla heyran weyrane.
******************************
Aziz yaxlirim gheyyur arsilan,
Yawlerge qarxi jesur qehriman,
Basqan izidin yanmas ot yurek,
Qirindaxliri uchun daim mihriban.
******************************
Aziz yaxlirim otkur wizhdanliq,
Islamdinini soyidu iymanliq,
Mehkem irade qeyser nixanliq,
Mana xul ulge toluq wizhdanliq.
******************************
Aziz yaxlirim bolsun behtiyar,
Digen tilekte ghayet umutwar,
Bolghaq ''ezizi'' yaxlar xenge,
Yizip exar qilindi yadigar.
